लाल बहादूर शास्त्री: कर्जावर गाडी घेणारे पंतप्रधान

भारताचे दुसरे पंतप्रधान लाल बहादूर शास्त्री फक्त १९ महिने पंतप्रधान होते. पण त्या थोड्या काळात त्यांनी देशाला युद्ध, अन्नटंचाई आणि राजकीय अस्थिरतेतून बाहेर काढलं. त्यांच्या आयुष्यातले हे काही प्रसंग आजही तितकेच प्रेरणादायी आहेत.

गरिबीतलं बालपण

शास्त्रींचा जन्म २ ऑक्टोबर १९०४ रोजी उत्तर प्रदेशातील मुघलसराय येथे झाला. ते दीड वर्षांचे असतानाच वडिलांचं निधन झालं. शाळेत जाण्यासाठी नावेला पैसे नसल्याने ते गंगा पोहून पार करत, असा प्रसंग त्यांच्याबद्दल सांगितला जातो. काशी विद्यापीठातून पदवी घेतल्यावर त्यांना "शास्त्री" ही उपाधी मिळाली आणि तेच नाव पुढे त्यांची ओळख बनलं.

नैतिकतेसाठी सोडलेलं मंत्रिपद

स्वातंत्र्यानंतर ते रेल्वेमंत्री होते. १९५६ मध्ये तमिळनाडूतील अरियालूर येथे झालेल्या भीषण रेल्वे अपघातानंतर त्यांनी त्याची नैतिक जबाबदारी स्वीकारून राजीनामा दिला. कोणत्याही चौकशीची वाट न पाहता मंत्रिपद सोडणारे असे नेते भारतीय राजकारणात फार कमी झाले.

जय जवान, जय किसान

नेहरूंच्या निधनानंतर ९ जून १९६४ रोजी शास्त्री पंतप्रधान झाले. त्या वेळी देशात अन्नधान्याची मोठी टंचाई होती आणि १९६५ मध्ये पाकिस्तानने युद्ध छेडलं. सीमेवर लढणारा जवान आणि शेतात राबणारा शेतकरी, हे दोघेही देशाचे रक्षक आहेत, हे सांगण्यासाठी त्यांनी "जय जवान, जय किसान" ही घोषणा दिली. अन्नबचतीसाठी देशवासीयांना आठवड्यातून एक वेळचं जेवण सोडण्याचं आवाहन त्यांनी केलं आणि ते स्वतः आधी पाळलं.

पंतप्रधानांची कर्जावरची गाडी

पंतप्रधान असूनही शास्त्रींकडे स्वतःची गाडी नव्हती. घरच्यांच्या आग्रहाखातर त्यांनी बँकेतून सुमारे ५,००० रुपयांचं कर्ज घेऊन फियाट गाडी घेतली. त्यांच्या निधनानंतर ते कर्ज त्यांच्या पत्नी ललिता शास्त्री यांनी आपल्या पेन्शनमधून फेडलं. देशाचा सर्वोच्च नेता असूनही सामान्य माणसासारखं आयुष्य जगणं ही शास्त्रींची खरी ओळख होती.

ताश्कंद आणि एक न सुटलेला प्रश्न

युद्धानंतर सोव्हिएत युनियनच्या मध्यस्थीने १० जानेवारी १९६६ रोजी ताश्कंद येथे भारत-पाकिस्तान करार झाला. दुसऱ्याच दिवशी, ११ जानेवारीला, शास्त्रींचं ताश्कंदमध्येच निधन झालं. अधिकृत कारण हृदयविकाराचा झटका सांगितलं गेलं, पण त्यांच्या मृत्यूभोवतीचे प्रश्न आजही चर्चेत असतात. १९६६ मध्ये त्यांना मरणोत्तर भारतरत्न देण्यात आलं.

संपूर्ण गोष्ट वाचा

शास्त्रींचं संपूर्ण आयुष्य, १९६५ च्या युद्धातील निर्णय आणि ताश्कंदमध्ये नेमकं काय घडलं, हे सगळं सोप्या मराठीत आमच्या ई-बुकमध्ये वाचा: लाल बहादूर शास्त्री – ई-बुक (₹४९).

असे आणखी इतिहासाचे व्हिडिओ पाहण्यासाठी द मराठी बाणा YouTube चॅनेलला भेट द्या.